De leerplicht is ooit (1900) ingesteld om alle kinderen de kans op onderwijs te geven in plaats van op jonge leeftijd in het arbeidsproces ingezet te worden. Tegenwoordig is elke jongere leerplichtig tot en met het schooljaar waarin hij/zij 16 jaar wordt. Wie op dat moment nog geen startkwalificatie (zie kader) behaald heeft, blijft leerplichtig tot zijn/haar 18e verjaardag. Tussen 16 en 18 is een jongere kwalificatieplichtig. Dat wil zeggen, hij/zij moet volledig dagonderwijs volgen of een leerwerktraject doorlopen, zolang de startkwalificatie nog niet is behaald. Jongeren die de school verlaten zonder startkwalificatie, moeten door de school aangemeld worden bij het Team Voortijdig Schoolverlaten (Team VSV), dat de jongere zo mogelijk alsnog begeleidt naar een startkwalificatie.

Een startkwalificatie is een diploma op het niveau havo, vwo of mbo (minimaal niveau 2)

Er zijn vier partijen die zich aan de Leerplichtwet moeten houden
1. Leerlingen
Vanaf 12 jaar zijn de leerlingen zelf verantwoordelijk voor hun aanwezigheid opschool en kunnen op ongeoorloofde afwezigheid persoonlijk aangesproken worden.
2. Ouders
De ouders moeten er voor zorgen dat hun kind op een school ingeschreven staat en zijn er verantwoordelijk voor dat het geen lessen verzuimt. Verzuim door ziekte moet door de ouders aan de school gemeld worden volgens de regels van het verzuimprotocol.
3. School(directeur)
Moet vermoedelijk ongeoorloofd lesverzuim van 16 uur binnen 4 weken melden aan de Dienst Uitvoering Onderwijs Informatie Beheer Groep. Dit moet ook als er sprake is van bovenmatig ziekteverzuim.
4. Gemeente (leerplichtambtenaren)
De gemeente ziet toe op de naleving van de leerplichtwet en onderzoekt de redenen van schoolverzuim om (dreigend) vroegtijdig schoolverlaten te voorkomen. Bij verwijtbaar gedrag van een leerling en/of de ouders kan er een proces-verbaal worden opgemaakt of een melding gedaan worden bij de sociale verzekeringsbank. Tevens wordt er toezicht gehouden op de kwaliteit van de verzuimregistratie van de school.

Verlof/vrijstelling van de leerplicht
De leerplichtambtenaar behandelt in overleg met de school aanvragen voor vrijstelling van de leerplicht en extra verlof. Verlof van meer dan 10 dagen moet 8 weken vooraf schriftelijk worden aangevraagd. De leerplichtambtenaar bepaalt na overleg met de school of het verlof wordt toegekend.

Schorsing/verwijdering
Als een leerling geschorst of verwijderd wordt, moet de leerplichtambtenaar hiervan in kennis worden gesteld door de school.
Op de site www.rijksoverheid.nl is meer informatie over de leerplicht te vinden.